فرانتس تشنر ، مقبول احمد ( مترجم : گنجى وآذرنگ )
29
دانش جغرافيايى مسلمانان ( فارسى )
خلقيات ، اوزان و مقادير ، تقسيمات اراضى ، راهها و فواصل جغرافيايى را بدان افزود . معتقد بود كه جغرافيا علمى نيست كه از راه « قياس » به دست آيد ، بلكه بايد از طريق مشاهدهء مستقيم و كسب اطلاعات دست اول تحصيل شود . به همين جهت بيشترين تكيه و تأكيد را بر مطالبى قرار مىداد كه عملًا مشاهده مىشد و معقول به نظر مىرسيد . از نويسندگان قبل از خود آنچه را واقعا ضرورى مىدانست به عاريت مىگرفت ، « بى آنكه چيزى از آنها سرقت كند » بنابراين ، كتاب او را براساس ماهيت منابع اطلاعاتى مىتوان به سه بخش تقسيم كرد : آنچه او خود مشاهده كرده ؛ آنچه از افراد موثق شنيده ؛ و آنچه در كتابهاى جغرافيا يافته است . مقدسى يكى از معدود جغرافيدانان مسلمان است كه دربارهء اصطلاحات جغرافيايى و مفاهيم ضمنى برخى عبارات و كلمات به كار رفته بحث مىكند . علاوه بر اين ، شرح مختصر و فهرستى از اقاليم ، نواحى ، و غيره در مقدمه كتاب خود مىآورد تا كسانى كه بخواهند از محتواى كتاب بسرعت باخبر شوند يا مايل باشند از كتاب به صورت راهنماى سفر استفاده كنند ، از آن بهرهمند گردند . مقدسى ، بر خلاف اصطخرى و ابن حوقل ، مملكة الاسلام را به چهارده اقليم ( هفت اقليم عرب و هفت اقليم عجم ) تقسيم مىكند ؛ شايد بدان سبب كه با نظريهء مبنى بر وجود هفت اقليم در شمال و هفت اقليم در جنوب خط استوا ، مطابقت پيدا كند . اين نظريه به هرمس نسبت داده مىشد ، چهرهاى افسانهاى كه نزد مسلمانان به عنوان فيلسوف باستانى مصر شهرت داشت . در اين زمينه وى با ابوزيد بلخى و جيهانى ، كه به هر حال « امام » ( در اينجا به معناى مقتداى ) وى محسوب مىشدند ، اختلافنظر داشت . يكى از جنبههاى مهم كتابش اين است كه وى مانند مفسر ، پارهاى مسائل مربوط به